Category Archives: Δημοσιογραφία

Τροβαδούροι και παλιάτσοι

Τον προηγούμενο αιώνα, ο πυρήνας της δημοσιογραφίας, εκεί όπου στηρίχθηκε η εκρηκτική ανάπτυξή της, ήταν η διαμεσολάβηση, το προνόμιο, δηλαδή, του δημοσιογράφου να απευθύνεται στις πηγές, να διερευνά θέματα και να απαιτεί απαντήσεις εκ μέρους των πολιτών.  Η δράση αυτή είναι παλιά όσο και ο λόγος.

Μερικούς αιώνες αιώνες πριν, στην Ευρώπη, οι τροβαδούροι μελοποιούσαν και μετέφεραν στις πόλεις τα συμβάντα, τα κατορθώματα από τα πεδία των μαχών, ακόμη και τις ερωτικές περιπέτειες πριγκηπισσών που σκανδάλιζαν την κοινωνία του τόπου τους. Την εποχή εκείνη περιδιαβαίνουν τα σύνορα μεταφέροντας τις πρώτες μορφές infotainment στην ιστορία της επικοινωνίας, προσελκύοντας την προσοχή των ανθρώπων. Τότε ο ορίζοντας ήταν μακρύς και φαντασιακά αδιάβατος. Για πολλούς, τότε, αντιπροσωπεύει και το τέλος του κόσμου. Έτσι, οι ιστορίες από μακρινούς τόπους ακούγονται πάντοτε συναρπαστικές στα αυτιά των χωρικών και των πρώτων αστών.

Οι τροβαδούροι και αργότερα τα βιβλία, φρόντισαν για το ταξίδι των λέξεων από τη μία χώρα στην άλλη και κατόπιν, μεταξύ ηπείρων. Τότε ο κόσμος ήταν μεγάλος. Τα μηνύματα μεγεθυμένα. Αλλά η πρακτική δεν ήταν τελείως καινούργια.

Πολλούς αιώνες πριν, ο Θουκυδίδης, για πολλούς ο πρώτος πολεμικός ανταποκριτής στην ιστορία της Ανθρωπότητας, κατέγραφε και διηγόταν τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Φημολογείται ότι είχε ακολουθήσει εκστρατείες και αλλού, πέρα από την ελληνική θάλασσα. Κάπου στο έργο του, περιγράφει τη δυσκολία διασταύρωσης των πληροφοριών, ακόμη και όταν αυτές προέρχονται από ανθρώπους που είχαν ζήσει τα γεγονότα από πρώτο χέρι. Αναγνώριζε πολύ καλά – και προσπαθούσε να την εντοπίσει και να την αποκόψει από τα κείμενά του – την επίδραση που προκαλούσε η υποκειμενικότητα, αλλά και το ξεγέλασμα των ματιών, ακόμη και του αυτόπτη μάρτυρα.

Η αδυναμία αντικειμενικής αναπαραγωγής του γεγονότος από αυτόπτες μάρτυρες είναι κλασικό παράδειγμα στο ακαδημαϊκό σώμα της επιστήμης της δημοσιογραφίας, σε Ευρώπη και ΗΠΑ. Η αποτύπωση της εντύπωσής μας για τα πράγματα είναι απόλυτα υποκειμενική. Στηρίζεται στην ικανότητα ερμηνείας του γεγονότος, σε προηγούμενες, παρόμοιες ερμηνείες, που έχουν ήδη διαμορφώσει “τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα”, ενώ θα ήθελα να ισχυριστώ ότι σημαντική παραμόρφωση επέρχεται από αυτή καθεαυτή την ανάγκη των ανθρώπων να αποδίδουν πάντα μια εξήγηση σε κάθετί που συμβαίνει. Η αντίδραση είναι ενστικτώδης, και η ανάγκη πλήρωσης του “γιατί” αμείλικτη. Είτε πρόκειται για το παπούτσι που εξφενδόνισε ο ιρακινός δημοσιογράφος στον Μπους, είτε για το πρόσφατο παρόμοιο, περιστατικό στη Θεσσαλονίκη, το οποίο, προφανώς, υπήρξε αντιγραφή του αυθεντικού γεγονότος, που προκάλεσε την παγκόσμια προβολή του.

Όταν οι δημοσιογράφοι διαμεσολαβούν μεταξύ γεγονότων και ακροατηρίου (πολιτών), η αντικειμενικότητα πάει περίπατο. Και βέβαια, δεν αναφέρομαι στις περιπτώσεις στις οποίες η παραμόρφωση, η στρέβλωση αποτελούν μέρη συνειδητής στρατηγικής. Εκεί λειτουργεί η θεματική ατζέντα των πηγών, ο ρόλος του διαμορφωτή, ο κομματικός ινστρούχτορας και φυσικά, η επιδίωξη, ο τελικός στόχος, το endgame, που λένε.

Σε περιόδους κατά τις οποίες η πολιτική διέρχεται κρίση, η προηγούμενη διαδικασία συμβαίνει σε υπερθετικό βαθμό. Τα δε Μέσα Ενημέρωσης, τα οποία βρίσκονται πάντα σε κρίση, απορροφούν τις “σαχλαμάρες” με μανία. Αρκεί να εξυπηρετούν βασικές αξίες της είδησης, όπως: πρόσωπα-πρωταγωνιστές, αντιπαλότητα, παρασκήνιο, ένταση, εθνική διάσταση, και πρωτίστως, πωλήσεις, τηλεθέαση, ακροαματικότητα, κλικς.

Εκεί τα πράγματα μπορεί να γίνουν ανεξέλεγκτα (όπως σήμερα, στη χώρα μας), να ξεπεράσουν τον κοινό νου και να οδεύσουν προς τη γελοιοποίηση.

Στο παιχνίδι αυτό, οι τροβαδούροι βρίσκονται στα στούντιο, στις αίθουσες σύνταξης, πίσω από τις ψηφιακές “φλούδες περιεχομένου” που απεικονίζονται στις οθόνες των υπολογιστών και φιλοξενούν ειδήσεις, σχολιασμό και κατασκευασμένες πληροφορίες με στόχο τις μικρο-εντυπώσεις.

Στον ψηφιακό κόσμο, η αμεσότητα εξασφαλίζει το άμεσο σέρβις. Χωρίς καθυστέρηση. Οι πολιτικοί, συντονισμένοι, πλέον στο νέο μιντιακό παιχνίδι στην τηλεόραση ή το διαδίκτυο, “απολαμβάνουν” τις μικρές στιγμές τους, που τούς συντηρεί τη διακεκριμένη παρουσία τους στα σύγχρονα καφενεία.

Οι τροβαδούροι πλέον κυριαρχούν, αλλά δεν ταξιδεύουν στην ηρεμία της φύσης, όπως τότε στον Μεσαίωνα, συναντούν τους παλιάτσους της πολιτικής και κατηφορίζουν με ταχύτητα τη λεωφόρο των πληροφοριών…

Advertisements

Leave a comment

Filed under Δημοσιογραφία

Οι ‘ακάλυπτοι’ της διαπλοκής

Η κρίση αξιοπιστίας που χαρακτηρίζει την ελληνική δημοσιογραφία ανέκαθεν ήταν αποτέλεσμα διαπλοκής των Μέσων με τρίτους. Πολιτικούς, επιχειρηματίες, επενδυτές, ακόμη και κοινωνικές οργανώσεις ή think tanks. Κυρίαρχο σύμπτωμα του φαινομένου είναι η σταδιακή αποδυνάμωση του ανθρώπινου δυναμικού στις αγορές της ενημέρωσης και επικοινωνίας και η απορρόφηση της λεγόμενης ‘Τέταρτης Εξουσίας’ από τις υπόλοιπες. Αυτό σημαίνει ότι ο δημοσιογράφος πλέον παύει να προσεγγίζει τα γεγονότα με ουδετερότητα (πολλοί βέβαια δεν το έχουν πράξει ποτέ) και υιοθετεί δικά του κριτήρια (ή των αφεντικών του) με τα οποία ‘φιλτράρει’ τα γεγονότα, προτού τα μετατρέψει σε είδηση ή επίκαιρο σχόλιο.

Η στάση αυτή, πέρα από την παραπλάνηση του κοινού, το οποίο, βέβαια, συχνά – ιδιαίτερα σε χώρες που αυτοκυριεύονται από το θυμικό τους, όπως οι Ελλάδα – επιθυμεί να καθοδηγείται στα επιμέρους, αρκεί να συμφωνεί με τη γενική ‘γραμμή’, έχει ως συνέπεια τη μετατροπή των δημοσιογράφων από– εξ ορισμού – υπερασπιστές του δημόσιου συμφέροντος σε απλούς εκφραστές συμφερόντων των ισχυρών πολιτικοοικονομικών και επιχειρηματικών ομάδων.

Στη χώρα μας το δημοσιογραφικό επάγγελμα διέρχεται κρίση αξιοπιστίας διαχρονικά. Απλώς η πλατφόρμα αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου. Από τις εφημερίδες ιδεολογίας του παρελθόντος στην τηλεόραση και από τους ιστότοπους γνώμης και τα blogs, έως αυτό που ακολουθεί τη νέα δεκαετία που έρχεται, η διαιώνιση της διαπλοκής του επαγγέλματος με το πολιτικό παιχνίδι και τα προσωπικά συμφέροντα της τάξης των επιχειρηματιών που αναδύονται την εκάστοτε περίοδο, θα έχει ως συνέπεια τη διατήρηση της απόστασης των δημοσιογράφων από το συλλογικό συμφέρον.

Οι πρακτικές αυτές κράτησαν πάντα τον μέσο Έλληνα δημοσιογράφο σε ρόλο ακόλουθου της εξουσίας. Ακόμη και η – λεγόμενη – ‘αποκαλυπτική δημοσιογραφία’, στις υπηρεσίες κάποιου ανήκει, εξυπηρετώντας (συχνά έναντι αντιτίμου) τις στρατηγικές των ιθυνόντων.

Η λιγότερο προφανής όμως επίπτωση από τη στενή σχέση των διαφόρων ελίτ με τους δημοσιογράφους είναι αρκετά σοβαρότερη και αφορά το μέλλον του επαγγέλματος, το οποίο ήδη πιέζεται από την τεχνολογία. Η αποδιαμεσολάβηση που προκαλεί η αμεσότητα του διαδικτύου, μεταξύ πηγών και ‘δημοσιοποιητών’ είναι μεγαλύτερος κίνδυνος, ακόμη και από την αναξιοπιστία που υπονοεί η λέξη ‘παπαγαλάκια’. Άλλωστε, οι περισσότεροι δημοσιογράφοι σήμερα επιδιώκουν να δρουν στην ασφάλεια του κλουβιού, παρά να δρουν βασισμένοι στις δικές τους δυνάμεις.

Βέβαια, η τεχνολογία παραμένει με το μέρος τους. Όσο απειλητικός φαντάζει ο κίνδυνος της αποδιαμεσολάβησης λόγω της άμεσης επαφής των πηγών με το κοινό τους, άλλο τόσο το ψηφιακό περιβάλλον αποτελεί μοναδική ευκαιρία εξερεύνησης νέων ιδεών και νέων τύπων περιεχομένου.

Και βέβαια, όσο προχωρεί η ψηφιοποίηση της ζωής των πολιτών, η ανάπτυξη της νέας δημοσιογραφίας θα δημιουργεί νέα δεδομένα, αλλά και νέους ‘διαμεσολαβητές’. Η ισχυροποίηση της ‘δημοσιογραφίας των πολιτών’, τα ανεξάρτητα εγχειρήματα διαχείρισης περιεχομένου συμβάλλουν στη ραγδαία απαξίωση των παλαιών Μέσων. Σε αξία αλλά και κοινωνική απήχηση. Η τηλεόραση επιζεί γιατί είναι δωρεάν, οι εφημερίδες διότι είναι γεμάτες δώρα.

Από το άλλο μέρος, στο υπο-διαμόρφωση, ψηφιακό πεδίο, τα προσόντα πάνε μαζί με τα ελαττώματα: το αδόμητο περιεχόμενο, η ελευθεριότητα, η αδυναμία εξακρίβωσης της πληροφορίας, η δύναμη του ψιθύρου, αλλά και η διακινδύνευση της αναλήθειας.

Γεγονός είναι ότι ο ανθρώπινο κεφάλαιο παραμένει στο επίκεντρο των εξελίξεων. Βέβαια, στο ψηφιακό περιβάλλον, οι απαιτήσεις είναι αυξημένες. Τα παραδοσιακά προβλήματα και οι στρεβλώσεις μεγεθύνονται, οι ατέλειες αναδεικνύονται και το τελικό προϊόν υπόκειται στη διαρκή κρίση του κοινού.

Οι συνθήκες δράσης, το πεδίο ανταγωνισμού, τα κριτήρια αξιοσύνης και επιτυχίας αλλάζουν ραγδαία σε ένα επάγγελμα που ήδη βρίσκεται πολλά χρόνια σε κρίση. Πλέον, όμως, η πτώση από την αποσταθεροποίηση δεν απέχει πολύ, και η εκκαθάριση έχει ήδη ξεκινήσει…

 

 

Leave a comment

Filed under Δημοσιογραφία

Πολιτικοί και δημοσιογράφοι

Σχεδόν η ίδια φάρα. Οι μεν χαϊδεύουν τους δε, οι δεύτεροι θέλουν να γίνουν σαν τους πρώτους. Με τους δικούς τους όρους. Της επικοινωνίας, με το βάρος να πέφτει στο επουσιώδες, αλλά φανταχτερό επιχείρημα, σε βάρος της ουσίας. Οι πρώτοι χρησιμοποιούν τους δεύτερους με επιδεξιότητα και απαξιωτικό τρόπο. Κατ’ ιδίαν, και οι δύο κοροϊδεύουν αλλήλους. Ισχυρίζονται ότι οι μεν είναι τίποτα χωρίς τους δε. Και πάει λέγοντας.

Κάποτε, ένας διευθυντής εφημερίδας, σε μία συζήτηση μού είχε πει ότι αν οι πολίτες ήξεραν πόσο φίλοι είναι οι πολιτικοί και οι δημοσιογράφοι δεν θα τούς άρεσε καθόλου. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο. Από τη μια η συναναστροφή είναι απαραίτητη, προκειμένου να λειτουργήσει το νταραβέρι της πληροφόρησης, από την άλλη, το νταραβέρι μετατρέπεται σε συνέργεια. Στο έγκλημα.

Πρώτο θύμα η αλήθεια. Έχει ήδη καταχωρηθεί και ιστορικά. Η αλήθεια είναι η πρώτη απώλεια, παράπλευρη η μη, σε ένα διαρκή πόλεμο συμφερόντων, πολεμικών μηχανών, επιχειρήσεων, ή πολιτικών αντιπάλων. Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, κάθε επαγγελματική ενασχόληση με την αλήθεια ακολουθεί τον δρόμο της αναξιοπιστίας όπως τα περισσότερα πράγματα σε αυτή τη χώρα.

Προχθες μία ενδιαφέρουσα, underground συζήτηση σε αίθουσα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Αμαλίας είχε τίτλο ‘το τέλος των εφημερίδων’. Ακούστηκαν ενδιαφέρουσες απόψεις, στοιχειοθετημένες, νηφάλιες από τους παλαιότερους, ορμητικές και γνήσια ανοργάνωτες από τους νεότερους. Εξ αυτών ξεχώρισε μία κοπέλα, απόφοιτος δημοσιογραφικής σχολής, που μετά από διετή δωρεάν εργασία στο δημοσιογραφικό διαδίκτυο, αποφάσισε, με τα …ίδια έσοδα να ανοίξει δικό της μπλογκ και να γράφει σε συνεργασία με φίλους και συναδέλφους. Το ονόμασε ‘ανοικτή παλάμη’, όνομα το οποίο αιωρήθηκε με διασκεδαστικό τρόπο στη βαρειά αίθουσα της εκδήλωσης.

Δεν γνωρίζω τα κίνητρα της φίλης, τους σκοπούς της ή την ικανότητά της να διερευνά τα διάφορα θέματα. Το γεγονός όμως ότι δραστηριοποιείται σε έναν νέο μιντιακό χώρο, όπου έχει αρθεί το εκδοτικό δικαίωμα και τα νταβατζιλίκια του παρελθόντος έχει ενδιαφέρον και αξίζει την προσοχή όλων. Παρά την καθυστέρηση που βιώνουμε στην Ελλάδα, ιδιαίτερα από πλευράς νοοτροπίας.

«Το τέλος των εφημερίδων»  ως μηχανισμών παραγωγής περιεχομένου αποτελεί θέμα προς συζήτηση. Αυτό που όμως είναι βέβαιο είναι ότι οι εφημερίδες έχουν τελειώσει ως προϊόντα και επιχειρήσεις. Με την παραδοσιακή, δημοσιογραφική έννοια. Μην βιαστείτε να ανατρέξετε σε παραδείγματα κερδοφορίας ή επιβίωσης. Οι καταναλωτικές προσφορές είναι το μόνο μέσο συντήρησης των πωλήσεων.

Μην ξεχνάτε και το τέλος της παλαιοπολιτικής και των πολιτικών. Αυτό κι αν είναι είδηση…

Θα επανέλθω. Ήταν απλώς μία αυτοψυχαναλυτική σημείωση εν μέσω κρίσης. Τα σπουδαία έπονται. Και θα είναι εξόχως δημιουργικά και καταστροφικά…

2 Comments

Filed under Δημοσιογραφία

Δημοσιογράφος Κακαουνάκης

Ίσως να είμαι από τους λίγους Έλληνες, προς τους οποίους ο Νίκος Κακαουνάκης, πριν από πολλά χρόνια είχε ζητήσει συγγνώμη, από τη συχνότητα του ΣΚΑΙ για αντικειμενικά λανθασμένη δημοσιογραφική-πολιτική αναφορά με την οποία με είχε “τιμήσει” δημοσίως.

Οι λόγοι και το παρασκήνιο αδιάφοροι, αλλά το γεγονός αυτό καθεαυτό είχε σημασία για μένα, διότι, έκτοτε, τον παρακολουθούσα με μεγαλύτερο ενδιαφέρον ως δημοσιογράφο και τηλεοπτικό σχολιαστή. Είχε μία πηγαία δύναμη να μετατρέπει το σχόλιο του καφενείου σε πολιτική ατάκα που ξεχύλιζε με ένταση από τα τηλεοπτικά παράθυρα. Προκαλούσε φόβο στους πολιτικούς και τηλεοπτικούς αντιπάλους του. Ο καθημερινός χαρακτήρας του πολιτικού λόγου του μπορούσε να αποδομήσει ακόμη και τον πιο ικανό συνομιλητή.

Ο Κακαουνάκης είχε και πολλούς επικριτές, κυρίως από τον χώρο της κεντροδεξιάς. Βρήκα όμως αρκετούς από αυτούς που ένοιωσαν στενάχωρα με τον θάνατό του. Ήταν η δύναμη της εικόνας τα τελευταία χρόνια, κάτι που “έβγαζε” στον κόσμο, ίσως.

Σε κάθε περίπτωση ήταν δημοσιογραφική δύναμη. Εκπροσωπούσε, με γνήσιο τρόπο, αυτό που στην Αγγλία αποκαλούν popular journalism. Εδώ με τη διπλή έννοια, του λαϊκού και του δημοφιλούς. Ήταν ίσως το πιο δυνατό political watchdog για την κεντροαριστερά, και όχι μόνο. Η απώλειά του είναι σημαντική για τη νέα κυβέρνηση, η οποία αγωνίζεται να σταθεί στα πόδια της εν μέσω κρίσης.

Και φυσικά, ο θάνατός του ήταν και αυτός απόλυτα δημοσιογραφικός. Ανέδειξε, ακόμη μία φορά τα προβλήματα της καθημερινότητας των πολιτών, διασήμων και μη…

1 Comment

Filed under Δημοσιογραφία